Giữa làng Diềm (Viêm Xá), phường Kinh Bắc, tỉnh Bắc Ninh, Đền Vua Bà từ lâu được xem là không gian tín ngưỡng đặc biệt gắn với cội nguồn dân ca Quan họ. Đây là ngôi đền thờ Thủy tổ Quan họ – nhân vật được dân gian tôn vinh là người có công khai mở và truyền dạy những làn điệu Quan họ đầu tiên trong cộng đồng Kinh Bắc .

Theo truyền thuyết phổ biến trong dân gian, Vua Bà được cho là con gái vua Hùng, trong hành trình du ngoạn đã dừng chân tại vùng đất Viêm Xá. Nhận thấy cảnh sắc và con người nơi đây, bà đã ở lại, giúp khai khẩn đất đai, dạy dân sản xuất và truyền dạy các hình thức hát dân gian, từ đó hình thành nền tảng cho Quan họ sau này.

Không gian Đền Vua Bà nằm trong quần thể di tích làng Diềm – một trong những cái nôi tiêu biểu của Quan họ Bắc Ninh. Ngôi đền mang kiến trúc truyền thống Bắc Bộ, với bố cục gồm tiền tế và hậu cung, chất liệu gỗ, gạch, ngói, tạo nên sự hài hòa giữa không gian tâm linh và cảnh quan làng quê.

Điểm đặc biệt của Đền Vua Bà là vai trò trung tâm trong đời sống văn hóa cộng đồng. Không chỉ là nơi thờ tự, đây còn là địa điểm gắn với nhiều thực hành Quan họ cổ như hát thờ, hát canh và các nghi thức lễ hội truyền thống của làng Diềm.

Hằng năm, lễ hội Đền Vua Bà diễn ra vào khoảng mùng 6 tháng 2 âm lịch, với các nghi lễ rước, tế, dâng hương và trình diễn Quan họ. Trong không gian lễ hội, các bọn Quan họ trong vùng vẫn duy trì lệ hát thờ và giao lưu theo đúng lề lối truyền thống, góp phần giữ gìn nếp sinh hoạt văn hóa lâu đời của vùng Kinh Bắc.

Ngày nay, Đền Vua Bà không chỉ là một di tích lịch sử – văn hóa, mà còn là “điểm neo ký ức” của cộng đồng Quan họ. Nơi đây phản ánh rõ mối liên kết giữa tín ngưỡng dân gian, đời sống làng xã và nghệ thuật dân ca, ba yếu tố hòa quyện tạo nên bản sắc Quan họ Bắc Ninh.