Chùa Bút Tháp (Ninh Phúc tự) nằm tại phường Trí Quả, tỉnh Bắc Ninh. Theo sách “Địa chí Hà Bắc”, chùa có từ đời vua Trần Thánh Tông (1258 - 1278). Thiền sư Huyền Quang, người đỗ Trạng Nguyên năm 1297 đã trụ trì tại đây.

Thế kỷ thứ XVII, chùa trở nên nổi tiếng với sự trụ trì của Hòa thượng Chuyết Chuyết, người tỉnh Phúc Kiến (Trung Quốc) sang Việt Nam năm 1633. Năm 1644, Hòa thượng Chuyết Chuyết viên tịch và được vua Lê phong là “Minh Việt Phổ Giác Quảng Tế Đại Đức Thiền Sư”. Người kế nghiệp trụ trì chùa Bút Tháp là Thiền sư Minh Hạnh, học trò xuất sắc của Chuyết Chuyết.

Vào thời gian này, Hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc đã rời bỏ cung thất, về đây tu hành. Thấy chùa bị hư nát nhiều, bà cùng con gái là công chúa Lê Thị Ngọc Duyên xin phép Chúa Trịnh Tráng rồi bỏ tiền của, ruộng lộc ra công đức để trùng tu lại ngôi chùa.

Đến năm 1647, chùa mới được làm xong. Chùa theo lối kiến trúc theo kiểu “nội công ngoại quốc”. Về cơ bản, quy mô và cấu trúc của chùa Bút Tháp hiện nay chính là ngôi chùa được xây dựng trong thời kỳ đó. Sang đầu thế kỷ 18, chùa Bút Tháp lại được tu sửa với quy mô lớn hơn trước.

Bia “Ninh Phúc thiền tự bi ký” và “Khánh Lưu bi ký” dựng năm Vĩnh Thịnh 10 (1714) chép rằng: “Chùa được các quan viên cho tu sửa thêm, chẳng tiếc ngàn vàng sắm mua toàn gỗ tốt, lại được dân làng góp sức và mời thợ cất dựng sửa sang. Với Điện thờ nguy nga, chùa chiền rộng rãi, trang điểm một bầu thế giới lưu ly”.

Tháp Báo Nghiêm được Thiền sư Minh Hạnh xây dựng cùng đợt trùng tu của Hoàng Thái Hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc nhằm tưởng nhớ đến người thầy của mình - Thiên Sư Chuyết Chuyết. Giống như tên gọi Báo Nghiêm, báo đền sự nghiêm dạy, răn bảo của thầy.

Tháp cao 13.5m với kết cấu 5 tầng. Một phần đinh xây bằng đá xanh. Năm góc của 5 tầng có 5 quả chuông nhỏ. Trong lòng tháp có một khoang tròn đường kính 2,29m. Ngoài kỹ thuật xây dựng đá, phần bệ tượng được bao quanh bằng hai vòng tường cấu tạo bằng cột và lan can. Riêng ở tầng dưới cùng của toà tháp này có mười ba bức phù điêu chạm đá các con thú.

Theo đánh giá của các nhà điêu khắc, tháp Báo Nghiêm thể hiện tài ghép đá và nghệ thuật điêu khắc tuyệt vời của nghệ nhân thời xưa. “Nghệ thuật điêu khắc đá trên tháp Báo Nghiêm đã đạt đến trình độ rất tinh xảo. Đặc biệt là các hình rồng chạm nổi có thần khí vi diệu”, nhà điêu khắc Lê Đình Quỳ nhận xét.

Năm 1876, khi vua Tự Đức trong một lần kinh lý đi qua đây đã nhìn thấy ngọn đáp đá cao vút, hình dáng giống một cây bút khổng lồ chọc thẳng lên trời. Từ ấn tượng thị giác mạnh mẽ, nhà vua đã gọi tên ngôi chùa là: Bút Tháp.