Làng Chanh Thôn (xã Phú Xuyên, Hà Nội) là một trong những địa phương hiếm hoi còn bảo tồn đồng thời hai giá trị văn hóa truyền thống đặc sắc: nghề mộc dân dụng và nghệ thuật ca trù. Trong bối cảnh quá trình đô thị hóa và sự thay đổi của đời sống xã hội diễn ra mạnh mẽ, việc duy trì song song một làng nghề truyền thống cùng một loại hình di sản phi vật thể đã tạo nên nét đặc trưng riêng cho vùng đất này.

Nghề mộc ở Chanh Thôn có lịch sử lâu đời và từng là nguồn sinh kế chính của nhiều hộ dân trong làng. Qua nhiều thế hệ, người dân nơi đây đã tích lũy được những kỹ năng thủ công tinh xảo, hình thành nên lực lượng thợ mộc có tay nghề cao. Không chỉ phục vụ nhu cầu địa phương, sản phẩm của làng nghề còn được tiêu thụ tại nhiều tỉnh, thành phố, góp phần duy trì hoạt động kinh tế và tạo việc làm cho người dân nông thôn.

Bên cạnh nghề mộc, Chanh Thôn còn được biết đến là một trong những địa phương có truyền thống ca trù lâu đời của Hà Nội. Theo các tư liệu địa phương, ca trù đã xuất hiện tại đây từ hàng trăm năm trước và từng phát triển mạnh với sự tham gia của nhiều đào nương, kép đàn trong vùng. Loại hình nghệ thuật này không chỉ là hoạt động sinh hoạt văn hóa mà còn góp phần hình thành bản sắc cộng đồng của người dân Chanh Thôn.

Tuy nhiên, cũng như nhiều địa phương khác trên cả nước, ca trù tại Chanh Thôn từng trải qua giai đoạn gián đoạn kéo dài. Sự thay đổi trong đời sống văn hóa khiến không gian diễn xướng ngày càng thu hẹp, số lượng người thực hành giảm sút đáng kể. Trước nguy cơ mai một, các nghệ nhân trong làng đã chủ động tập hợp, khôi phục hoạt động sinh hoạt và truyền dạy cho thế hệ trẻ.

Một dấu mốc quan trọng là việc thành lập Câu lạc bộ Ca trù Chanh Thôn vào năm 2008. Đây được xem là bước đi có ý nghĩa trong công tác bảo tồn di sản tại địa phương. Thông qua các lớp học miễn phí, các buổi sinh hoạt định kỳ và hoạt động giao lưu, nhiều người trẻ đã có cơ hội tiếp cận và học tập nghệ thuật ca trù. Không ít học viên đã trở thành lực lượng kế cận, tham gia biểu diễn tại các sự kiện văn hóa trong và ngoài địa phương.

Vai trò của các nghệ nhân giữ vị trí đặc biệt quan trọng trong quá trình này. Bằng kinh nghiệm và kiến thức tích lũy qua nhiều năm thực hành, họ không chỉ lưu giữ các làn điệu cổ mà còn trực tiếp truyền dạy kỹ năng biểu diễn, góp phần bảo đảm tính liên tục của di sản. Nhiều nghệ nhân đã dành phần lớn thời gian và tâm huyết cho công tác bảo tồn, bất chấp những khó khăn về kinh phí và điều kiện hoạt động.

Điểm đáng chú ý ở Chanh Thôn là sự song hành giữa bảo tồn nghề truyền thống và bảo tồn di sản văn hóa phi vật thể. Nếu nghề mộc góp phần duy trì đời sống kinh tế, thì ca trù đóng vai trò nuôi dưỡng đời sống tinh thần và củng cố bản sắc cộng đồng. Cả hai đều được gìn giữ thông qua quá trình trao truyền kỹ năng, kinh nghiệm và tri thức từ thế hệ đi trước cho thế hệ kế tiếp.

Trong bối cảnh hiện nay, khi nhiều giá trị truyền thống đang đứng trước áp lực của quá trình hiện đại hóa, câu chuyện của Chanh Thôn cho thấy vai trò quan trọng của cộng đồng trong công tác bảo tồn di sản. Những nỗ lực của người dân địa phương không chỉ giúp duy trì một làng nghề và một loại hình nghệ thuật truyền thống, mà còn góp phần bảo vệ những giá trị văn hóa đã gắn bó với vùng đất này qua nhiều thế hệ.