Từng có một thời, bên dòng sông Đáy hiền hòa có những vườn dâu trải dài xanh mướt, tiếng nong kén, tiếng khung cửi dệt lụa vang lên suốt ngày đêm. Làng Phùng Xá (nay thuộc xã Hồng Sơn, huyện Mỹ Đức, Hà Nội) khi ấy được gọi bằng cái tên đầy tự hào: “thủ phủ dâu tằm” của miền Bắc. Nhưng cũng chính nơi đây, đã có lúc im lặng đến mức tưởng như nghề tổ chỉ còn lại trong ký ức.

Nghề trồng dâu, nuôi tằm, ươm tơ, dệt lụa ở Phùng Xá hình thành từ năm 1929 và nhanh chóng trở thành sinh kế chính của người dân địa phương. Đỉnh cao của làng nghề rơi vào những năm 1970–1990, khi hàng trăm hộ gia đình tham gia sản xuất, hàng nghìn hecta dâu được trồng dọc các triền sông. Lụa Phùng Xá không chỉ phục vụ trong nước mà còn được xuất khẩu sang Đông Âu, một minh chứng rõ rệt cho vị thế của một làng nghề từng mang tầm công nghiệp.

Tuy nhiên, sự sụp đổ của thị trường xuất khẩu đầu thập niên 1990 đồng thời cạnh tranh yếu trước hàng dệt công nghiệp và lụa nhập khẩu khiến Phùng Xá mất dần thị trường. Những ruộng dâu bị phá bỏ, người dân chuyển sang trồng lúa hoặc làm nghề khác. Đến khoảng năm 2007–2008, làng gần như “tắt tiếng” khung cửi. Nghề dệt từng là niềm tự hào, giờ chỉ còn lại trong ký ức của một thế hệ.

Giữa giai đoạn khó khăn ấy, một cá nhân đã trở thành điểm tựa cho sự hồi sinh: nghệ nhân Phan Thị Thuận, người được xem như “linh hồn” của lụa Phùng Xá. Không chỉ gìn giữ nghề, bà còn mở ra một hướng đi mới bằng tư duy sáng tạo. Từ việc quan sát tự nhiên, bà nảy ra ý tưởng độc đáo: “để tằm tự dệt lụa” thay vì chỉ kéo sợi rồi dệt thủ công như truyền thống.

Sự đổi mới đã kéo theo một làn sóng hồi sinh rõ rệt. Những khung cửi từng phủ bụi nay lại vang tiếng thoi đưa, các hộ gia đình quay trở lại với nghề. Hiện nay, khoảng 1.700 hộ gia đình tại Phùng Xá tham gia sản xuất dệt may, tạo việc làm cho hàng nghìn lao động, với ngành nghề này chiếm tới gần 70% cơ cấu kinh tế địa phương.

Không dừng lại ở đó, bà còn phát triển lụa tơ sen - một sản phẩm mới mang tính biểu tượng, góp phần định vị lại thương hiệu làng nghề trong bối cảnh hiện đại. Lụa tơ sen cũng trở thành quà tặng thủ công cao cấp, xuất hiện trong nhiều sự kiện văn hóa – ngoại giao, như một cách kể chuyện về Việt Nam bằng chính những sợi tơ mỏng manh nhưng bền bỉ.

Sự chuyển mình ấy không chỉ là câu chuyện của riêng một nghệ nhân, mà là bước ngoặt của cả một làng nghề. Từ những sản phẩm truyền thống, Phùng Xá dần đa dạng hóa với khăn mặt, khăn tắm, hàng tiêu dùng, kết hợp giữa thủ công và nhu cầu thị trường. Nghề dâu tằm không còn bó hẹp trong khuôn khổ cũ, mà đang tìm cách thích nghi để tồn tại và đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng trong nước lẫn quốc tế.