Theo chia sẻ của hai nghệ nhân múa ngựa giấy Lù Phìn Hoà và nghệ nhân Nghè Thái Chín, để hoàn thiện một chú ngựa giấy, người làm phải trải qua nhiều công đoạn thủ công tỉ mỉ.

Từ sáng sớm, những người đàn ông trong bản vào rừng chọn tre, chọn vầu - loại vật liệu vừa dẻo vừa chắc để tạo khung. Theo quan niệm của người Nùng Dín, phần khung quyết định “dáng” và “hồn” của ngựa, vì vậy từng nan tre đều phải được chẻ đều, uốn cẩn thận bằng tay.

Khó nhất là phần đầu và cổ ngựa. Đây là chi tiết đòi hỏi sự khéo léo bởi phải tạo được thần thái của con vật gắn bó với đời sống vùng cao. Người làm vừa đan khung, vừa căn chỉnh độ cong của cổ, độ vươn của đầu sao cho khi múa, chú ngựa có thể chuyển động mềm mại theo từng bước chân người biểu diễn.

Sau khi hoàn thiện phần khung, người dân bắt đầu phủ giấy màu lên thân ngựa. Những dải giấy xanh, đỏ, vàng, tím được cắt thành tua dài rồi dán thủ công quanh thân và cổ ngựa. Màu sắc rực rỡ không chỉ tạo vẻ sinh động cho điệu múa mà còn thể hiện quan niệm về sự may mắn, no đủ của đồng bào vùng cao.

Một chi tiết không thể thiếu là những chiếc chuông nhỏ gắn quanh cổ ngựa. Khi người múa chuyển động, tiếng chuông leng keng vang lên giữa núi rừng, tạo nên thứ âm thanh rất riêng của điệu múa ngựa giấy. Với người Nùng Dín, âm thanh ấy không đơn thuần để khuấy động không khí lễ hội, mà còn mang ý nghĩa gọi mời thần linh, gửi gắm lời cầu mong bình an và xua đi điều không may.

Ngựa giấy sau khi hoàn thiện sẽ được dùng trong các nghi lễ và lễ hội truyền thống của cộng đồng. Trước kia, điệu múa chủ yếu xuất hiện trong đám hiếu. Người Nùng Dín tin rằng ngựa giấy sẽ trở thành phương tiện đưa linh hồn người đã khuất về với tổ tiên, đồng thời chuyên chở lễ vật sang thế giới bên kia. Về sau, điệu múa dần xuất hiện nhiều hơn trong lễ cầu an, lễ hội đầu xuân và các ngày hội cộng đồng.

Điều đặc biệt là nghề làm ngựa giấy hiện nay vẫn được trao truyền trong cộng đồng. Ở nhiều bản làng của người Nùng Dín, trẻ nhỏ từ sớm đã theo cha ông học cách chẻ tre, dán giấy và tập múa. Không chỉ gìn giữ một nghề thủ công truyền thống, người dân nơi đây đang giữ lại cả một không gian văn hóa đã tồn tại từ nhiều đời giữa đại ngàn Tây Bắc.