(PHÚ THỌ) LÀNG CAO RĂM: NÉT ĐẸP VĂN HÓA NGÀY TẾT CỦA NGƯỜI MƯỜNG

Mỗi độ xuân về, khi sương sớm còn giăng trên những triền đồi và khói bếp bắt đầu lan tỏa từ các nếp nhà sàn, Cao Răm lại bước vào thời điểm đặc biệt nhất trong năm. Với người Mường nơi đây, Tết không chỉ là dấu mốc khép lại một năm cũ và mở ra một năm mới. Đó còn là dịp để cộng đồng nhìn lại thành quả lao động, tri ân tổ tiên, đất đai và những gì đã góp phần làm nên cuộc sống, đồng thời trao truyền các giá trị văn hóa cho thế hệ kế tiếp.

Trong dòng chảy ấy, nhiều phong tục vẫn được gìn giữ cho đến hôm nay. Mỗi nghi lễ mang một hình thức riêng, nhưng đều gặp nhau ở một điểm chung: nhắc nhở con người về cội nguồn và sự gắn kết với cộng đồng.

Những ngày cuối tháng Chạp, khi không khí Tết bắt đầu hiện diện trong từng nếp nhà, trẻ em trong làng lại háo hức theo chân người lớn lên đồi lấy cây nêu. Giữa núi rừng, việc chọn một cây tre thẳng, đẹp và phù hợp để dựng trước sân nhà luôn được thực hiện cẩn trọng.

Trong quan niệm của người Mường, cây nêu là tín hiệu báo Tết, là biểu tượng của sự kết nối giữa con người với tổ tiên và thế giới tâm linh. Nhưng đối với nhiều gia đình, hành trình đi lấy cây nêu còn mang một ý nghĩa khác. Đó là dịp để con trẻ học cách vượt qua những con dốc dài, cùng người lớn hoàn thành công việc chung và cảm nhận trách nhiệm của mình đối với gia đình, dòng họ. Qua những chuyến đi như thế, người lớn gửi gắm mong ước con cháu sẽ ngày càng cứng cáp, trưởng thành và biết tiếp nối những giá trị mà cha ông đã vun đắp.

Nếu tục dựng cây nêu gợi nhắc về sự tiếp nối giữa các thế hệ, thì những phong tục gắn với lao động sản xuất lại phản ánh đậm nét tinh thần tri ân của cư dân nông nghiệp. Sau khi mùa vụ kết thúc, người Mường ở Cao Răm có tục rửa cày, rửa bừa trước thềm năm mới. Những nông cụ đã theo người nông dân suốt một năm trên đồng ruộng được lau chùi cẩn thận rồi cất giữ ngay ngắn. Đó là một công việc giản dị nhưng chứa đựng cách ứng xử đầy trân trọng đối với những gì đã góp phần tạo nên mùa màng và cuộc sống.

Tinh thần ấy cũng hiện diện trong tục gọi vía trâu ngày Tết. Từ bao đời nay, con trâu luôn gắn bó mật thiết với đời sống của người Mường. Không chỉ là sức kéo trên đồng ruộng, trâu còn là người bạn đồng hành của mỗi gia đình qua những mùa cày cấy. Bởi vậy, việc gọi vía trâu trở về vào dịp đầu năm mang theo mong ước về sự khỏe mạnh, sinh sôi và một mùa vụ thuận lợi phía trước.

Đằng sau những phong tục ấy là một thế giới quan đã được hình thành từ rất lâu trong đời sống người Mường. Con người không tồn tại tách biệt với tự nhiên mà luôn gắn bó với đất đai, cây cối, vật nuôi và môi trường sống xung quanh. Vì thế, Tết cũng là dịp để bày tỏ lòng biết ơn với tất cả những gì đã nuôi dưỡng và chở che cho cuộc sống.

Tinh thần tri ân ấy được thể hiện rõ nét trên mâm cỗ cúng tổ tiên. Bên cạnh xôi nếp, thịt lợn, rượu và các sản vật địa phương, bộ lòng lợn là lễ vật gần như không thể thiếu trong nhiều gia đình người Mường ở Cao Răm. Theo quan niệm dân gian, bộ lòng tượng trưng cho sự đầy đủ, trọn vẹn. Việc dâng lên tổ tiên những phần lễ vật nguyên vẹn nhất không chỉ thể hiện lòng thành kính mà còn là cách con cháu báo cáo thành quả lao động sau một năm vất vả, đồng thời gửi gắm ước vọng về một năm mới đủ đầy, sung túc.

Có thể nói, Tết ở Cao Răm không chỉ hiện diện trong những nghi lễ hay mâm cỗ ngày xuân. Tết còn nằm trong cách người lớn dắt con trẻ lên đồi lấy cây nêu, trong việc nâng niu chiếc cày sau mùa gặt, trong tiếng gọi đàn trâu trở về sau một năm lao động và trong nén hương được thắp lên trước bàn thờ tổ tiên.

Giữa nhịp sống hiện đại, khi nhiều phong tục truyền thống đang dần thay đổi, những tập quán ấy vẫn được người Mường ở Cao Răm gìn giữ như một phần ký ức của cộng đồng. Bởi hơn cả những nghi lễ, điều được lưu truyền qua mỗi mùa xuân chính là lòng biết ơn đối với quá khứ, sự gắn bó với quê hương và niềm tin vào sự tiếp nối của các thế hệ. Và có lẽ, đó cũng là giá trị bền vững nhất mà Tết đã mang lại cho bản làng này suốt bao đời nay.